ال نینوی ۲۰۲۶ و یک پرسش ملی خانه های تاریخی برای گرما چه پاسخی دارند؟
سفرگو: رکوردشکنی دما در جهان و برگشت ال نینوی قدرتمند، خانه های تاریخی اصفهان را به آزمایشگاهی زنده برای سنجش کارایی معماری اقلیمی ایران تبدیل نموده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها - کورش دیباج: تابستان ۲۰۲۶ برای خیلی از اقلیم شناسان جهان تنها یک فصل گرم دیگر نیست. برگشت ال نینوی قدرتمندی که برخی مدلهای اقلیمی آنرا یکی از شدیدترین رخدادهای ثبت شده ظرف یک ونیم قرن اخیر توصیف می کنند، همراه با ثبت رکوردهای دمایی در نقاط مختلف جهان، بار دیگر نگاه ها را به سوی تاب آوری شهرها در مقابل گرمایش فزاینده زمین معطوف کرده است. از اروپا و آمریکای شمالی گرفته تا خاورمیانه و شمال آفریقا، خیلی از شهرها روزهایی را تجربه می کنند که تا چند دهه پیش غیرقابل تصور به نظر می رسید.
در ایران هم نشانه های این تغییرات به وضوح قابل مشاهده می باشد. افزایش دما، طولانی تر شدن موج های گرمایی، کاهش منابع آب و افزایش مصرف انرژی برای سرمایش ساختمان ها، مجموعه ای از چالش های تازه را پیش روی مدیران شهری، برنامه ریزان و متخصصان حوزه ساختمان قرار داده است. دراین میان اصفهان به علت قرار گرفتن در قلب فلات مرکزی ایران و برخورداری از پیشینه ای غنی در معماری اقلیمی، جایگاه ویژه ای در این بحث پیدا کرده است.
شهری که قرن ها قبل از ورود برق، کولر و سامانه های پیچیده تهویه، توانسته بود برای ساکنان خود آسایش حرارتی فراهم آورد، حالا بار دیگر به موضوع مطالعه کارشناسان تبدیل گشته است. خانه های تاریخی اصفهان که روزگاری پاسخگوی شرایط سخت اقلیم گرم و خشک بودند، امروز در مقابل پرسشی جدید قرار گرفته اند؛ آیا دانشی که این بناها بر پایه آن شکل گرفته اند، بازهم می تواند در مقابل گرمایش بی سابقه قرن بیست ویکم مقاومت کند یا تغییرات اقلیمی از آستانه طراحی تاریخی این بناها هم فراتر رفته است؟
این پرسش تنها به میراث فرهنگی محدود نمی گردد. پاسخ آن می تواند مسیر آینده معماری، سیاستهای انرژی و حتی الگوی توسعه شهری در خیلی از شهرهای ایران را تحت تاثیر قرار دهد.
معماری سنتی یک فناوری پیشرفته اقلیمی بود
علی عطریان، معمار و مدرس دانشگاه، در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار داشت: یکی از اشتباهات رایج این است که معماری تاریخی را صرفا یک پدیده زیبایی شناختی تلقی نماییم، در حالیکه بخش عمده ای از عناصر معماری سنتی ایران در جواب نیازهای اقلیمی شکل گرفته اند و اساساً عملکردی هستند.
وی اضافه کرد: در اصفهان و خیلی از شهرهای مرکزی ایران، معماران گذشته شناخت بسیار دقیقی از رفتار خورشید، جهت بادها، تغییرات دمای شب و روز و خصوصیت های مصالح بومی داشتند. حاصل این شناخت در قالب خانه هایی متجلی شد که بدون وابستگی به انرژی فسیلی قادر بودند شرایط نسبتاً مطلوبی جهت زندگی فراهم نمایند.
این معمار اضافه کرد: وقتی درباره ی تابستان نشین، زمستان نشین، سرداب یا حیاط مرکزی صحبت می نماییم، در حقیقت درباره ی اجزای یک سیستم پیچیده تنظیم دما سخن می گوییم. این عناصر بصورت مستقل عمل نمی کردند بلکه در رابطه با یکدیگر قرار داشتند و مجموعه آنها محیط زندگی را کنترل می کرد.
عطریان اظهار داشت: یکی از مهم ترین خصوصیت های معماری تاریخی ایران، انطباق کامل با اقلیم محل استقرار بنا بود. به این علت نمی توان نسخه واحدی برای تمام کشور ارائه نمود. معماری یزد با معماری اصفهان متفاوت است، همان گونه که معماری مناطق شمالی و جنوبی کشور هم خصوصیت های خاص خودرا دارند.
وی اضافه کرد: نکته مهم این است که معماری سنتی هیچگاه به دنبال غلبه بر طبیعت نبود بلکه تلاش می کرد با آن همکاری کند. امروز بخش مهمی از ساختمان های ما در مقابل طبیعت موضعی تهاجمی دارند و این موضوع باعث افزایش مصرف انرژی شده است.
این مدرس دانشگاه اضافه کرد: باآنکه نمی توان انتظار داشت خانه های امروزی دقیقاً مشابه خانه های دوره صفوی ساخته شوند، اما اصول حاکم بر آن معماری بازهم معتبر است. جهت گیری صحیح ساختمان، استفاده از سایه اندازها، سودجستن از تهویه طبیعی، افزایش اینرسی حرارتی جداره ها و کاهش وابستگی به انرژی مکانیکی همچون مواردی است که بازهم قابلیت اجرا دارد.
وی اشاره کرد: خیلی از کشورهایی که امروز در عرصه ساختمان های کم مصرف پیشرو هستند، در حقیقت قسمتی از همین آموزه های تاریخی را با تکنولوژی های جدید ترکیب کرده اند. ازاین رو برگشت به معماری اقلیمی به معنای برگشت به گذشته نیست بلکه به معنای استفاده باردیگر از دانشی است که طی دهه های اخیر تا حد زیادی فراموش شده است.
عطریان اظهار داشت: ال نینوی ۲۰۲۶ و روند فزاینده گرمایش جهانی می تواند زنگ خطری برای بازبینی در شیوه ساخت وساز کشور باشد. اگر بازهم ساختمان هایی طراحی نماییم که تنها با مصرف مداوم انرژی قادر به تأمین آسایش باشند، در آینده با چالش های جدی تری مواجه خواهیم شد.
معماری اقلیمی هنوز شکست نخورده است
علی ایمانی مقدم مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه اقلیم در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار داشت: باید میان گرمای تاریخی و گرمایش جهانی تفاوت قائل شویم. معماری سنتی ایران برای مواجهه با شرایط اقلیمی سخت طراحی شده بود، اما تغییرات اقلیمی امروز درحال جابه جا کردن تعدادی از مرزهای شناخته شده اقلیم است.
وی اضافه کرد: آن چه امروز در خیلی از نقاط جهان رخ می دهد تنها افزایش چند درجه ای دما نیست. ما با افزایش تعداد روزهای بسیار گرم، طولانی تر شدن موج های گرمایی و کاهش فرصت بازیابی حرارتی در شب ها مواجه هستیم. این عوامل فشار مضاعفی بر سکونتگاه های انسانی وارد می کنند.
این پژوهشگر اضافه کرد: با این وجود، معماری سنتی ایران بازهم نسبت به خیلی از ساختمان های جدید عملکرد بهتری از خود نشان داده است. مطالعات مختلف نشان داده اند که خیلی از خانه های تاریخی در اوج گرما دمای متعادل تری نسبت به ساختمان های متعارف امروزی دارند.
وی اظهار داشت: مساله اصلی این است که ما در دهه های گذشته بجای توسعه دانش معماری اقلیمی، آنرا کنار گذاشتیم. در حالیکه کشورهای پیشرفته درحال سرمایه گذاری گسترده روی ساختمان های کم انرژی و سازگار با اقلیم هستند، بخش مهمی از ساخت وسازهای ما بازهم وابسته به مصرف مداوم انرژی است.
این کارشناس اضافه کرد: برگشت ال نینوی قدرتمند ۲۰۲۶ یک هشدار جدی برای همه کشورها بحساب می آید. اگر روند فعلی گرمایش جهانی ادامه پیدا کند، خیلی از شهرهای گرم و خشک جهان ناچار خواهند شد سیاستهای ساختمانی خودرا بازبینی کنند.
وی اضافه کرد: آینده متعلق به ساختمان هایی است که بتوانند بخش عمده آسایش حرارتی خودرا بوسیله طراحی مناسب تأمین کنند. تجربه معماری تاریخی ایران دراین خصوص یک سرمایه ملی به حساب می آید و نباید صرفا بعنوان میراث گذشته به آن نگاه کرد.
خانه های تاریخی فقط آثار میراثی نیستند
شهریار ناسخیا مرمتگر و مدرس دانشگاه در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار داشت: خیلی از خانه های تاریخی اصفهان در حقیقت نمونه های موفق معماری پایدار هستند. این بناها حاصل قرن ها تجربه و آزمون و خطا در برخورد با اقلیم منطقه اند.
وی اضافه کرد: افزایش دما می تواند آثار مختلفی بر مصالح تاریخی برجای بگذارد. تغییرات مکرر دمایی، انبساط و انقباض مصالح، افزایش تبخیر رطوبت و فرسایش تدریجی همچون پیامدهایی است که نیازمند پایش مستمر است.
این متخصص اضافه کرد: بخش مهمی از بناهای تاریخی اصفهان بر پایه آجر، گچ، چوب و ملات های سنتی شکل گرفته اند. هر یک از این مصالح رفتار مشخصی در مقابل افزایش دما دارند و ضروری است برنامه های حفاظتی متناسب با شرایط جدید اقلیمی تدوین شود.
وی اظهار داشت: آن چه اهمیت دارد این است که خانه های تاریخی را صرفا بعنوان موزه نگاه نکنیم. این بناها حامل دانشی هستند که می تواند به حل قسمتی از مشکلات امروز ما کمک نماید. خیلی از راهکارهایی که امروز تحت عنوان معماری پایدار مطرح می شوند، در کالبد این بناها وجود دارند.
این کارشناس اضافه کرد: در شرایطی که کشور با بحران انرژی مواجه است، مطالعه علمی عملکرد حرارتی خانه های تاریخی می تواند اطلاعات ارزشمندی برای طراحی ساختمان های آینده فراهم آورد.
وی اضافه کرد: اگر بتوانیم اصول حاکم بر این بناها را به زبان معماری معاصر ترجمه نماییم، امکان طراحی ساختمان هایی فراهم خواهد شد که ضمن برخورداری از فناوری های جدید، وابستگی بسیار کمتری به مصرف انرژی داشته باشند.
شاید آینده در گذشته پنهان باشد
ال نینوی ۲۰۲۶ و رکوردهای دمایی ثبت شده در نقاط مختلف جهان، بار دیگر یک حقیقت را آشکار کرده است؛ دوران وفور انرژی ارزان و بی توجهی به اقلیم رو به پایان است. شهرهای آینده ناچار خواهند بود بالاتر از هر زمان دیگری با محیط طبیعی خود سازگار شوند.
در چنین شرایطی خانه های تاریخی اصفهان صرفا یادگارهایی از گذشته نیستند. آنها لابراتوار های زنده ای هستند که قرن ها پیش راهکارهایی برای مواجهه با گرما، کم آبی و نوسانات اقلیمی عرضه کرده اند. البته هیچ کس پیشنهاد نمی کند که شهرهای امروز عیناً به الگوهای صفوی بازگردند، اما نادیده گرفتن دانشی که در دل این معماری نهفته است هم خطایی راهبردی خواهد بود.
شاید مهم ترین پیام معماری تاریخی اصفهان برای عصر گرمایش جهانی این باشد که آسایش تنها از مسیر مصرف بیشتر انرژی به دست نمی آید. معماران گذشته آموخته بودند چطور با خورشید، باد، آب و خاک همکاری کنند و از ظرفیتهای طبیعت برای بهبود کیفیت زندگی بهره ببرند.
اکنون که جهان با یکی از جدی ترین چالش های اقلیمی تاریخ معاصر مواجه شده است، این پرسش بالاتر از هر زمان دیگری اهمیت پیدا می کند؛ آیا میتوان خرد فراموش شده معماری اقلیمی ایران را باردیگر به متن سیاستهای ساختمانی کشور بازگرداند یا آن که قبل از رسیدن به پاسخ، گرمایش جهانی فرصت تصمیم گیری را از ما خواهد گرفت؟
این معمار افزود: وقتی در رابطه با ی تابستان نشین، زمستان نشین، سرداب یا حیاط مرکزی صحبت می نماییم، در حقیقت در رابطه با ی اجزای یک سیستم پیچیده تنظیم دما سخن می گوییم. بدین علت نمی توان نسخه واحدی برای تمام کشور عرضه نمود. به این جهت برگشت به معماری اقلیمی به مفهوم برگشت به گذشته نیست بلکه به مفهوم استفاده بار دیگر از دانشی است که طی دهه های اخیر تا حد زیادی فراموش شده است.
منبع: safargoo.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب