شهری زیر شهر آن چه آب انبار آپادانا از گذشته پنهان اصفهان روایت می کند
به گزارش سفرگو، یک عتیقه شناس اظهار داشت: کشف اخیر آب انبار صفوی در خیابان آپادانا می تواند آغاز مطالعه لایه هایی از اصفهان باشد که قرن ها زیر سطح شهر امروز پنهان مانده اند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: کشف یک آب انبار تاریخی متعلق به دوره صفویه در عمق حدود هفت متری خیابان آپادانای اصفهان، تنها یک رویداد دیرینه شناسی نیست؛ بلکه بار دیگر مسئله ای مهم را پیش روی محققان، مدیران شهری و متولیان میراث فرهنگی قرار داده است؛ این که چه میزان از لایه های تاریخی شهری مانند اصفهان هنوز ناشناخته باقیمانده و آیا توسعه شهری در این شهر تاریخی بر پایه شناخت علمی از گذشته پیش می رود یا بازهم بخش مهمی از اطلاعات تاریخی، در جریان برخوردهای اتفاقی با آثار مدفون به دست می آید.
این کشف که در جریان عملیات حفاری شرکت آب و فاضلاب در خیابان آپادانا رخ داد، با توقف عملیات عمرانی و شروع بررسی های کارشناسی همراه شد. بررسی های اولیه کارشناسان میراث فرهنگی نشان میدهد این سازه یک آب انبار متعلق به دوره صفویه است؛ اما اهمیت آن برای باستان شناسان فراتر از یک بنای معماری است. چونکه هر سازه تاریخی در دل شهر، می تواند نشانه ای از یک شبکه گسترده تر از زندگی شهری، تأسیسات عمومی و سازمان فضایی اصفهان در نوبتهای قبلی باشد.
محسن جاوری، دیرینه شناس و عضو هیأت علمی گروه دیرینه شناسی دانشگاه کاشان، در گفتگو با خبرنگار مهر، این کشف را نشانه ای از ظرفیتهای ناشناخته زیرسطحی اصفهان می داند و باور دارد شهر تاریخی اصفهان هنوز بخش بزرگی از گذشته خویش را در زیر خیابان ها و ساختمان های امروزی پنهان کرده است؛ گذشته ای که اگر قبل از اجرای پروژه های عمرانی مطالعه نشود، امکان دارد برای همیشه از دست برود.
آقای دکتر جاوری، اولین پرسش این است که کشف آب انبار صفوی در خیابان آپادانا را از منظر دیرینه شناسی شهری چه طور ارزیابی می کنید؟ آیا با یک کشف منفرد مواجه هستیم یا این سازه می تواند نشانه ای از وجود لایه های گسترده تر تاریخی در این محدوده باشد؟
آنچه در دیرینه شناسی اهمیت دارد، فقط خود یک اثر نیست، بلکه جایگاه آن اثر در ساختار تاریخی و فرهنگی یک منطقه است. آب انبار کشف شده در خیابان آپادانا را نباید فقط بعنوان یک سازه معماری متعلق به دوره صفویه نگاه کرد، بلکه این بنا می تواند یک نشانه تاریخی از وجود یک سازمان شهری در گذشته باشد.
اصفهان شهری است که هزاران سال سابقه استقرار انسانی دارد. مطالعات دیرینه شناسی نشان میدهد شروع ایجاد سکونت های انسانی در محدوده اصفهان حداقل به حدود شش هزار سال پیش و هزاره چهارم قبل از میلاد بازمی گردد. ازاین رو هر نقطه ای از این شهر، حتی مناطقی که امروز در ظاهر بطورکامل شهری و مدرن شده اند، می تواند حامل لایه هایی از دوره های مختلف تاریخی باشد.
در چنین شهری، کشف یک آب انبار به این معناست که در گذشته در این محدوده، نیازهای شهری تعریف شده و احتمالا جمعیتی در آن زندگی می کرده یا رفت وآمد داشته است. آب انبار یک سازه اتفاقی نیست؛ ایجاد آن نیازمند برنامه ریزی، سرمایه گذاری و وجود یک نظام سکونتی است.
با توجه به موقعیت خیابان آپادانا، چه خاصیت هایی سبب می شود این محدوده از نظر دیرینه شناسی اهمیت ویژه ای داشته باشد؟
موقعیت جغرافیایی این منطقه خیلی مهم است. اگر نقشه تاریخی اصفهان را بررسی نماییم، متوجه می شویم که این بخش از شهر در امتداد یکی از محورهای مهم استقرار انسانی قرار داشته است. نزدیکی به زاینده رود، ارتباط فضایی با پل شهرستان و مجاورت با تخت فولاد، همگی نشان میدهد که این محدوده در دوره های مختلف بخشی از ساختار شهری اصفهان بوده است.
تخت فولاد بعنوان یکی از قدیمی ترین گورستان های ایران، تنها یک مجموعه تدفینی نیست؛ بلکه یک سند تاریخی از استمرار حیات شهری اصفهان است. زمانی که یک گورستان بیشتر از چهارده قرن مورد استفاده قرار می گیرد، این مساله نشان میدهد پیرامون آن هم یک شبکه انسانی، اجتماعی و اقتصادی فعال وجود داشته است.
بنابراین نمی توان تصور کرد محدوده اطراف تخت فولاد یا محورهای نزدیک به زاینده رود، بدون ارزش های تاریخی بوده اند. اتفاقاً این مناطق همچون بخشهایی هستند که نیازمند مطالعات دقیق تر دیرینه شناسی هستند.
یکی از پرسش های مهم بعد از این کشف این است که چرا خیلی از آثار تاریخی اصفهان زمانی شناسایی می شوند که پروژه های عمرانی شروع شده است؟ آیا این مساله نشان دهنده ضعف در مطالعات قبل از توسعه شهری نیست؟
این مسئله یکی از چالش های اصلی دیرینه شناسی شهری در ایران است. در خیلی از شهر های تاریخی جهان، قبل از اجرای پروژه های عمرانی، مطالعات دیرینه شناسی به انجام می رسد تا مشخص شود آیا در محدوده مورد نظر، داده های تاریخی وجود دارد یا خیر.
اما در شهرهایی مانند اصفهان، بخش زیادی از شناخت ما درباره ی لایه های زیرین شهر، حاصل برخوردهای اتفاقی با آثار است. این وضعیت مطلوب نمی باشد، چونکه گاهی یک پروژه عمرانی فرصتی بوجود می آورد که بخشی از گذشته را بشناسیم، اما در بسیاری موارد هم امکان دارد قبل از آنکه کارشناسان حضور پیدا کنند، بخشی از اطلاعات تاریخی از بین رفته باشد.
باستان شناسی شهری یعنی شناخت گذشته قبل از آنکه ماشین آلات عمرانی وارد عمل شوند. زمانی که یک لایه تاریخی تخریب شد، دیگر امکان بازسازی دقیق آن وجود ندارد. ما شاید بتوانیم یک بنا را بازسازی نماییم، اما اطلاعات باستان شناختی یک لایه تخریب شده قابل بازگشت نیست.
شما در سالهای قبل به موارد دیگری از کشف آثار تاریخی در جریان پروژه های عمرانی اصفهان اشاره کرده اید. این تجربه ها چه پیامی برای مدیریت شهری دارد؟
این اولین بار نیست که در اصفهان چنین اتفاقی رخ می دهد. سال ها پیش در جریان توسعه یک واحد مسکونی در خیابان شیخ بهایی، یک کانال بزرگ زیرزمینی کشف شد که حتی برای خیلی از محققان ناشناخته بود. همین طور در جریان اجرای پروژه بزرگراه در محدوده پل غدیر، آثار تاریخی و بیشتر از ۳۰ قطعه ظرف چینی پرارزش به دست آمد.
این نمونه ها نشان میدهد زیر سطح شهر اصفهان، هنوز اطلاعات بسیار زیادی وجود دارد که ما از آنها آگاه نیستیم. مسئله اصلی این است که باید نگاه خویش را تغییر دهیم. نباید منتظر بمانیم تا آثار خودشان را نشان دهند، بلکه باید با برنامه علمی به سراغ شناخت آنها برویم.
شما سال ها بر اجرای گمانه زنی های دیرینه شناسی در نقاط حساس شهر تاکید کرده اید. چرا این مساله هنوز به یک رویه ثابت تبدیل نشده است؟
گمانه زنی دیرینه شناسی الزاماً یک اقدام پرهزینه نیست. گاهی چند گمانه محدود در یک نقطه حساس می تواند اطلاعاتی تولید نماید که ارزش علمی بسیار بالایی دارد.
در سالهای قبل بارها پیشنهاد کردم در بخشهایی از اصفهان که احتمال وجود آثار تاریخی در آنها بالاست، مطالعات اولیه صورت گیرد. هدف این نیست که همه شهر را حفاری کنیم؛ چنین چیزی نه ممکن است و نه منطقی. هدف این است که بدانیم در چه نقاطی با چه حساسیت هایی مواجه هستیم.
برای نمونه در محدوده تاریخی گورتان هنوز فرصت هایی برای انجام مطالعات وجود دارد. اگر امروز این مطالعات انجام نشود و ساخت وسازها شروع شود، فردا امکان دارد بخش مهمی از اطلاعات در ارتباط با دوره های مختلف تاریخی را از دست بدهیم.
با توجه به این که آب انبار کشف شده در ارتباط با دوره صفویه است، این سازه چه اطلاعاتی درباره ی زندگی شهری آن دوره می تواند در اختیار محققان قرار دهد؟
آب انبارها بخشی از زیرساخت های مهم شهر های تاریخی ایران بودند. این بناها فقط محل ذخیره آب نبودند، بلکه بخشی از نظام خدمات شهری محسوب می شدند.
وقتی یک آب انبار در یک نقطه پیدا می شود، این پرسش مطرح می شود که چه کسانی از آن استفاده می کردند؟ آیا متعلق به یک محله مسکونی بوده؟ آیا در رابطه با یک مجموعه مذهبی یا خدماتی ساخته شده؟ آیا مسیرهای ارتباطی خاصی در اطراف آن وجود داشته است؟
پاسخ به این پرسش ها نیازمند بررسی های تکمیلی است. اما اصل مهم این است که وجود آب انبار، احتمال وجود یک بافت شهری پیرامون آن را بیشتر می کند.
بر اساس تصاویر پخش شده از این آب انبار، آیا می توان درباره ی کارکرد آن اظهار نظر کرد؟
بر اساس تصاویری که تابحال پخش شده، بنظر می رسد با یک آب انبار عمومی مواجه هستیم، نه یک سازه وابسته به یک مجموعه حکومتی یا کاخ. البته اظهار نظر قطعی نیازمند بررسی مستقیم در محل است.
اما خاصیت های اولیه سازه نشان میدهد احتمالا این بنا برای تأمین نیاز عمومی تولید شده است. اگر این فرضیه درست باشد، باید انتظار داشت در اطراف آن هم نشانه هایی از کارهای شهری وجود داشته باشد.
یکی از نکات قابل توجه درباره ی این کشف، سالم ماندن سازه بعد از چند قرن است. دلیل این ماندگاری چیست؟
معماری سنتی ایران، خصوصاً در حوزه سازه های در رابطه با آب، از دانش فنی بسیار بالایی برخوردار بوده است. آب انبارها معمولا با مصالح مقاوم مانند آجر و ملات ساروج ساخته می شدند و به سبب قرار گرفتن در عمق زمین، کمتر در معرض لطمه های محیطی قرار داشتند.
این مبحث نشان دهنده دانش مهندسی معماران ایرانی است. سازه هایی که امروز بعد از چند صد سال بازهم پابرجا هستند، حاصل تجربه ای عمیق در شناخت اقلیم، مصالح و نیازهای جامعه بوده اند.
پس از کشف این آب انبار، مهم ترین اقدام چه باید باشد؟
نخستین اقدام، مستندسازی کامل است. باید نقشه برداری دقیق، برداشت معماری، بررسی مصالح و ثبت تمام جزئیات صورت گیرد. هر اطلاعاتی که امروز ثبت نشود، امکان دارد فردا دیگر قابل دستیابی نباشد.
پس از آن، اگر شرایط فنی اجازه دهد، باید مطالعات پیرامونی صورت گیرد. حتی چند گمانه محدود می تواند مشخص نماید این آب انبار بخشی از یک مجموعه شهری بوده یا سازه ای مستقل.
در نهایت، پیام اصلی این کشف برای آینده اصفهان چیست؟
پیام اصلی این است که اصفهان هنوز تمام نشده است؛ شهر تاریخی دیگری زیر شهر امروز وجود دارد. خیابان ها، ساختمان ها و پروژه های جدید تنها یک لایه از این شهر هستند و زیر آنها هزاران سال تاریخ قرار گرفته است.
توسعه و حفاظت میراث فرهنگی نباید در مقابل یکدیگر قرار بگیرند. اگر برنامه ریزی علمی وجود داشته باشد، می توان هم شهر را توسعه داد و هم گذشته آنرا حفظ کرد.
کشف آب انبار آپادانا باید یک فرصت باشد؛ فرصتی به جهت اینکه نگاه ما به دیرینه شناسی شهری تغییر کند. نباید فقط زمانی که آثار از زیر خاک بیرون آمدند به فکر حفاظت باشیم. باید قبل از شروع هر پروژه بدانیم در چه شهری زندگی می نماییم و چه تاریخی زیر پای ما قرار دارد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب