شهر سوخته تمدنی که ۵ هزار سال جلوتر از زمان خود بود
سفرگو: «شهر سوخته» سال هاست با عنوان «شهری که از زمان خود جلوتر بود» معرفی می شود؛ اما آیا این توصیف واقعا بر پایه شواهد علمی است یا حاصل بزرگ نمایی رسانه ای؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال پیش، در حاشیه دلتای رود هیرمند بازگردیم.
الهه جعفرزاده: در جنوب شرق ایران، جایی که امروز بادهای ۱۲۰ روزه سیستان بر دشت های خشک می وزند، بقایای شهری آرمیده که هر بار باستان شناسان لایه ای تازه از آنرا کنار زده اند، جهان را شگفت زده کرده است. شهری که نه اهرام مصر را داشت و نه شکوه تخت جمشید را، اما یافته هایش بارها نگاه محققان را تغییر داده است؛ از زنی که هزاران سال پیش چشم مصنوعی بر صورت داشت تا جراحی جمجمه کودکی که بعد از عمل، ماه ها زنده ماند و جام سفالی ای که برخی آنرا قدیمی ترین نمونه شناخته شده نمایش حرکت یا «انیمیشن» می دانند.
«شهر سوخته» سال هاست با عنوان «شهری که از زمان خود جلوتر بود» معرفی می شود؛ اما آیا این توصیف واقعا بر پایه شواهد علمی است یا حاصل بزرگ نمایی رسانه ای؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال پیش، در حاشیه دلتای رود هیرمند بازگردیم.
شهری در چهارراه تمدن ها
شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حدود ۵۶ کیلومتری زابل قرار دارد. این محوطه باستانی حدود ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد شکل گرفت و نزدیک به هزار سال محل زندگی هزاران نفر بود؛ دوره ای که هم زمان با شکوفایی تمدن های میان رودان، دره سند و مصر باستان است.
موقعیت جغرافیایی شهر، آنرا به یکی از مهم ترین مراکز تبادل کالا، فناوری و فرهنگ در شرق فلات ایران مبدل کرده بود. باستان شناسان در این محوطه آثاری از لاجورد افغانستان، صدف های دریای عمان، سنگ های قیمتی، مهرهای بین النهرینی و کالاهای در رابطه با تمدن دره سند یافته اند؛ نشانه هایی که از شبکه ای گسترده از تجارت در هزاره سوم قبل از میلاد حکایت دارد.
وسعت شهر هم برای زمان خود چشم گیر بود. برآوردها نشان داده است شهر سوخته در اوج شکوفایی، چندین بخش مسکونی، صنعتی، گورستان و ساختمان های عمومی را در بر می گرفت و احتمالا یکی از بزرگ ترین مراکز شهری شرق ایران محسوب می شد.
راز چشمی که پنج هزار سال دوام آورد
یکی از مشهورترین کشفیات شهر سوخته، اسکلت زنی حدود ۲۵ تا ۳۰ ساله است که در گور شماره ی ۶۷۰۵ این شهر، در یکی از چشم هایش جسمی مصنوعی قرار داشت.
این پروتز از ماده ای قیری همراه با الیاف طبیعی تولید شده و روی آن خطوط بسیار ظریفی به رنگ طلایی دیده می شود که احتمالا برای شبیه سازی رگ های چشم طراحی شده بودند. آثار باقیمانده روی استخوان حدقه نشان داده است این جسم برای مدتی طولانی استفاده شده و صرفا یک وسیله تزئینی نبوده است.
برخی رسانه ها از آن بعنوان «اولین چشم مصنوعی جهان» یاد می کنند، اما باستان شناسان به طور معمول با احتیاط بیشتری سخن می گویند و آنرا یکی از قدیمی ترین نمونه های شناخته شده پروتز چشمی می دانند؛ کشفی که از مهارت بالای صنعتگران و آشنایی آنان با ساخت ابزارهای ظریف حکایت دارد.
جراحی جمجمه؛ پزشکی فراتر از انتظار
کشف دیگری که توجه دانشمندان را جلب کرد، جمجمه دختربچه ای حدود ۱۳ ساله بود که روی آن آثار جراحی دیده می شد.
پژوهشگران باور دارند این کودک به بیماری ای مبتلا بوده که سبب تجمع مایع در جمجمه می شده است. برای کاهش فشار، قسمتی از استخوان جمجمه او برداشته شده؛ عملی که امروزه آنرا نوعی ترپاناسیون می نامند.
نکته اعجاب انگیز این است که آثار ترمیم استخوان نشان داده است بیمار بعد از جراحی دست کم چند ماه زنده مانده است. این یافته، باآنکه به معنای پیشرفته بودن پزشکی به مفهوم امروزی نیست، اما نشان داده است ساکنان شهر سوخته تجربه و دانش عملی قابل توجهی در درمان برخی صدمه ها و بیماری ها داشته اند.
قدیمی ترین پویانمائی جهان؟
جام سفالی کوچکی که امروز در موزه ملی ایران نگهداری می شود، شاید مشهورترین اثر شهر سوخته باشد.
روی بدنه این جام، پنج تصویر پی در پی از یک بز کوهی دیده می شود که به سمت درختی حرکت می کند و از برگ های آن تغذیه می کند. اگر ظرف با سرعت چرخانده شود، این تصاویر حالتی شبیه حرکت ایجاد می کنند.
به همین دلیل، خیلی از محققان این اثر را قدیمی ترین نمونه شناخته شده استفاده از تصاویر متوالی برای القای حرکت می دانند؛ چیزی که گاه به شکل غیررسمی «اولین پویانمائی جهان» نامیده می شود.
البته باید توجه داشت که این اثر، پویانمائی به معنای امروزی نیست، بلکه نمونه ای بسیار کهن از بهره برداری هوشمندانه از توالی تصاویر برای نمایش حرکت است.
نمونه امروزی اثر
شهری با برنامه ریزی شهری
شگفتی های شهر سوخته تنها به آثار هنری و پزشکی محدود نمی گردد. حفاری ها نشان داده اند که خیابان ها، خانه ها و کارگاه ها با نوعی نظم و برنامه ریزی تولید شده بودند.
خانه ها به طور معمول چند اتاق داشتند و از خشت خام ساخته می شدند. برخی ساختمان ها به شبکه ای برای هدایت آب و فاضلاب مجهز بودند و شواهدی از فعالیتهای تخصصی مانند سفالگری، پارچه بافی، مهرسازی و فلزکاری در نقاط مختلف شهر به دست آمده است.
کاوش ها همینطور قدیمی ترین نمونه های پارچه های بافته شده، ابزارهای اندازه گیری، تخته های بازی و حتی بقایای مواد آرایشی را آشکار کرده اند؛ یافته هایی که تصویری پیچیده تر از زندگی روزمره مردم این شهر عرضه می دهند.
گورستان شهر سوخته
چرا شهر سوخته از بین رفت؟
با وجود شکوفایی چندصدساله، شهر سوخته حدود ۱۸۰۰ قبل از میلاد بتدریج متروک شد. دلیل دقیق این اتفاق هنوز معلوم نیست، اما بیشتر محققان مجموعه ای از عوامل را مؤثر می دانند؛ از تغییر مسیر رود هیرمند و کاهش منابع آب گرفته تا تغییرات اقلیمی، کاهش رونق مسیرهای تجاری و شاید دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی.
برخلاف برخی داستانهای عامه پسند، تابحال هیچ مدرک معتبری در رابطه با نابودی ناگهانی شهر بر اثر جنگ، زلزله یا فاجعه ای اسرارآمیز به دست نیامده است.
اهمیت جهانی این ناحیه در چیست؟
در سال ۲۰۱۴، شهر سوخته در لیست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این ثبت نه به علت وجود یک بنای عظیم، بلکه به خاطر ارزش استثنایی آن در شناخت روند تشکیل شهرنشینی، فناوری، پزشکی، هنر و روابط تجاری در هزاره سوم قبل از میلاد بود.
امروز شهر سوخته یکی از مهم ترین محوطه های دیرینه شناسی خاورمیانه بشمار می رود و هر فصل کاوش، اطلاعات جدیدی در رابطه با زندگی مردمانی آشکار می کند که پنج هزار سال پیش در یکی از خشک ترین نقاط ایران، تمدنی پویا و سازمان یافته بنا کرده بودند.
شاید به این علت باشد که شهر سوخته هنوز هم «سوخته» نیست؛ بلکه هر کشف تازه، جرقه ای جدید برای شناخت گذشته ای روشن تر از آن چیزی است که سال ها تصور می کردیم.
منبع: safargoo.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب