کبوترخانه های اصفهان در آستانه آزمون جهانی
به گزارش سفرگو، کبوترخانه های اصفهان، فراتر از سازه های خشتی، قسمتی از تاریخ معماری و دانش بومی ایران هستند که طرح ثبت جهانی آنها، ضرورت مستندسازی و حفاظت پایدارشان را مطرح کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: کبوترخانه های اصفهان، فراتر از برج هایی خشتی برای نگهداری پرندگان، بازمانده نظامی از دانش معماری، مدیریت منابع طبیعی و اقتصاد کشاورزی در فلات مرکزی ایران هستند؛ سازه هایی که با طراحی متناسب با اقلیم، استفاده از مصالح بومی و تبدیل فضولات پرندگان به نهاده کشاورزی، نمونه ای از پیوند هوشمندانه معماری با نیازهای معیشتی جوامع گذشته را به نمایش می گذارند.
اعلام ظرفیت این مجموعه برای ثبت جهانی از طرف مدیرکل دفتر ثبت آثار کشور، بار دیگر لزوم شناسایی، مستندسازی و محافظت از این میراث کمترشناخته شده را مطرح کرده است.
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی کشور، در نشست شورایعالی ثبت و حریم آثار غیرمنقول استان اصفهان در شهرستان فلاورجان، کبوترخانه های این استان را از ظرفیتهای باارزش میراثی دانست که باید با تدوین پرونده ای جامع زمینه معرفی جهانی آنها فراهم گردد.
وی با تاکید بر اهمیت توجه به خصوصیت های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی آثار، مستندسازی و تکمیل پرونده های ثبتی را از الزامات حفاظت و معرفی میراث فرهنگی عنوان و بر لزوم همکاری دستگاه های اجرائی، مدیریت شهری و بخش اقتصادی برای تامین منابع مورد نیاز محافظت از آثار باستانی تاکید کرد.
اظهارات ایزدی در رابطه با قابلیت جهانی شدن کبوترخانه های اصفهان، موضوعی را پیش روی محققان و متولیان میراث فرهنگی قرار می دهد که پاسخ به آن نیازمند بررسی همزمان معماری، تاریخ اقتصادی، فناوری بومی و وضعیت حفاظتی این سازه هاست؛ این که چه خصوصیت هایی کبوترخانه های اصفهان را از نمونه های مشابه متمایز می کند و آیا شواهد موجود برای اثبات ارزش برجسته جهانی آنها کفایت دارد؟
کبوترخانه؛ فناوری بومی در خدمت اقتصاد کشاورزی
آرمان فرهمند، معمار، در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با جایگاه کبوترخانه ها در تاریخ معماری ایران اظهار داشت: برای شناخت کبوترخانه ها باید از دید صرفا کالبدی به این سازه ها فاصله گرفت. این بناها در جواب یک نیاز اقتصادی مشخص شکل گرفته اند و معماری آنها حاصل شناخت محیط، رفتار پرندگان، خصوصیت مصالح و لزوم بهره برداری از یک منبع طبیعی بوده است. بدین سبب ارزش کبوترخانه را نمی توان تنها با ارتفاع برج، شکل ظاهری یا تزئینات آن سنجید.
وی اضافه کرد: در طراحی این سازه ها، سازمان دهی فضای داخلی اهمیت ویژه ای داشته است. لانه های مختلف در بدنه داخلی برج ها تعبیه می شدند تا امکان استقرار پرندگان فراهم گردد. شکل و ابعاد لانه ها، نحوه دسترسی پرندگان، محل ورود نور و جریان هوا و همینطور امکان جمع آوری فضولات، اجزای در رابطه با عملکرد کلی بنا بودند. این خصوصیت ها نشان داده است که طراحی کبوترخانه بر مبنای مجموعه ای از ملاحظات عملی و تجربی انجام می شده است.
این معمار با اشاره به نقش مصالح بومی در تشکیل معماری کبوترخانه ها بیان کرد: استفاده از خشت و گل در خیلی از نمونه ها، ارتباط مستقیم این سازه ها با منابع ساختمانی در دسترس منطقه را نشان داده است. خشت به علت قابلیت تولید محلی، هزینه نسبتاً پایین و خصوصیت های حرارتی، در معماری مناطق گرم و خشک کاربرد گسترده ای داشته است. با این وجود، همین مصالح در مقابل رطوبت و فرسایش صدمه پذیر هستند و نگهداری مستمر برای بقای چنین بناهایی لازم است.
فرهمند اضافه کرد: یکی از مباحثی که در بررسی علمی کبوترخانه ها باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت گونه های معماری در مناطق مختلف است. نمی توان تمام برج های کبوتر را از نظر فرم، ساختار و جزییات فنی یکسان دانست. تهیه نقشه های دقیق، برداشت معماری، بررسی تناسبات، شناخت شیوه ساخت و مطالعه تغییرات کالبدی بناها می تواند به شناسایی خصوصیت های مشترک و تفاوت های منطقه ای کمک نماید. چنین مستنداتی برای تدوین پرونده ای که مقرر است در سطح بین المللی ارزیابی شود، اهمیت اساسی دارد.
کشاورزی سنتی و چرخه برگشت مواد طبیعی
سهراب نیک پی، پژوهشگرتاریخ کشاورزی و اقتصاد روستایی هم در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با کارکرد اقتصادی کبوترخانه ها اظهار داشت: کبوترخانه ها را باید در بستر نظام تولید کشاورزی مناطق مرکزی ایران مطالعه کرد. در اقتصاد سنتی، تامین کود برای زمینهای زراعی یکی از نیازهای مهم کشاورزان بود و فضولات پرندگان به علت برخورداری از مواد مغذی، در تقویت خاک مورد استفاده قرار می گرفت. از این نظر، کبوترخانه ها بخشی از زیرساخت تولید کشاورزی محسوب می شدند.
این پژوهشگربا اشاره به گزارشات تاریخی سفرنامه نویسان در رابطه با کبوترخانه های اصفهان اشاره کرد: گزارشات ژان باتیست شاردن و توماس هربرت از اهمیت این سازه ها در پیرامون اصفهان حکایت دارند. شاردن در سفرنامه خود از شمار خیلی زیاد کبوترخانه ها در اطراف اصفهان سخن گفته و به ارزش اقتصادی فضولات آنها اشاره نموده است. این گزارش ها از نظر تاریخ اقتصادی اهمیت دارند، چونکه نشان می دهند که کبوترخانه ها در دوره صفوی بخشی از ساختار معیشتی و تولیدی منطقه بوده اند.
از معماری بومی تا معیارهای ثبت جهانی
مهتاب رستگار، صاحب نظر در حوزه سیاستگذاری میراث جهانی و مطالعات تطبیقی، در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با امکان طرح پرونده کبوترخانه ها در یونسکو اظهار داشت: ثبت جهانی یک اثر تاریخی صرفا به معنای اثبات قدمت یا زیبایی معماری آن نیست. یونسکو برای ورود آثار به لیست میراث جهانی، معیارهای مشخصی دارد و کشور پیشنهاددهنده باید بتواند ارزش برجسته جهانی اثر را با شواهد علمی و مستند اثبات کند. بدین سبب اولین پرسش در رابطه با کبوترخانه های اصفهان این است که چه ارزش هایی در این مجموعه وجود دارد که آنرا در مقیاس جهانی واجد اهمیت می کند.
وی اضافه کرد: یکی از محورهای قابل بررسی، ارتباط میان معماری و فناوری بومی با نظام کشاورزی سنتی است. کبوترخانه ها صرفا ساختمان هایی با کاربری مشخص نبوده اند، بلکه بخشی از یک نظام اقتصادی و زیست محیطی محسوب می شدند. اگر بتوان با مطالعات تطبیقی نشان داد که این سازه ها از نظر سازمان فضایی، شیوه ساخت، کارکرد اقتصادی و ارتباط با محیط طبیعی دارای خصوصیت های متمایز هستند، میتوان در رابطه با انطباق آنها با برخی معیارهای میراث جهانی مطالعه کرد.
این صاحب نظر در حوزه سیاستگذاری میراث جهانی و مطالعات تطبیقی با اشاره به لزوم مقایسه بین المللی بیان کرد: برای اثبات ارزش جهانی کبوترخانه های اصفهان باید نمونه های مشابه در مناطق دیگر جهان شناسایی شوند. وجود بناهای مشابه به خودی خود مانع ثبت جهانی نیست، اما پرونده باید به روشنی نشان دهد که خصوصیت های برجسته مجموعه پیشنهادی چیست و چرا این خصوصیت ها در مقیاس بین المللی اهمیت دارند. مطالعه نمونه های ایران، ترکیه و دیگر مناطق دارای سنت معماری مشابه می تواند به روشن شدن این مساله کمک نماید.
رستگار اضافه کرد: در کنار اثبات ارزش برجسته جهانی، مبحث اصالت، یکپارچگی و حفاظت هم اهمیت دارد. اگر بناهای پیشنهادی گرفتار تغییرات گسترده شده باشند یا بخش های مهمی از ساختار تاریخی خویش را از دست داده باشند، باید میزان این تغییرات مستند شود. همینطور لازم است مشخص باشد که چه نهادی مسئول مدیریت مجموعه است، برنامه حفاظت طولانی مدت آن چیست و چه طور از مداخلات ناسازگار جلوگیری خواهد شد. پرونده ای که تنها بر ارزش تاریخی تاکید کند، اما پاسخ روشنی برای مدیریت و حفاظت نداشته باشد، از نظر الزامات ثبت جهانی کامل نخواهد بود.
فرسایش خشت؛ تهدیدی برای بقای کبوترخانه ها
بهرام کاویانی، مرمتگربناهای خشتی و متخصص حفاظت معماری سنتی، در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با وضعیت حفاظتی کبوترخانه ها اظهار داشت: بخش مهمی از کبوترخانه های تاریخی با مصالحی تولید شده اند که در مقابل رطوبت و تغییرات محیطی حساسیت دارند. خشت خام بااینکه در وضعیت اقلیمی خشک عملکرد مناسبی دارد، اما نفوذ آب باران، بالا آمدن رطوبت از پی، تخریب اندودهای محافظ و نبود نگهداری مستمر می تواند به فرسایش تدریجی بدنه منجر شود.
وی اضافه کرد: در خیلی از بناهای خشتی، تخریب ابتدا از بخش های فوقانی و محل اتصال بام به دیوار شروع می شود. اگر پوشش بام صدمه ببیند، آب به درون ساختار نفوذ می کند و بتدریج باعث کاهش همبستگی مصالح می شود. در کبوترخانه ها هم به علت ارتفاع زیاد و وجود فضاهای مختلف در داخل بدنه، بررسی وضعیت سازه ای باید با دقت صورت گیرد. هرگونه مرمت بدون شناخت صدمه شناسی بنا ممکنست مشکلات تازه ای بوجود آورد.
این مرمتگربا تاکید بر لزوم مستندنگاری قبل از مداخله اشاره کرد: اولین اقدام حفاظتی باید تهیه شناسنامه فنی برای هر برج باشد. در این شناسنامه لازم است موقعیت جغرافیایی، نقشه معماری، نوع مصالح، شیوه ساخت، وضعیت پی، ترک ها، فرسایش بدنه، شرایط پوشش فوقانی و تغییرات انجام شده در دوره های مختلف ثبت گردد. بعد از این مرحله میتوان برای هر بنا برنامه مرمت متناسب با شرایط آن تدوین کرد.
پرونده جهانی به نقشه جامع حفاظت نیاز دارد
تبدیل ظرفیت کبوترخانه های اصفهان به پرونده ثبت جهانی، مستلزم عبور از مرحله معرفی عمومی و ورود به فرآیند پژوهشی، مستندنگاری و مدیریت حفاظتی است. در این راه، نخست باید لیست جامعی از برج های باقیمانده تهیه شود و وضعیت هر یک از نظر قدمت، اصالت معماری، میزان سلامت کالبدی، مالکیت و موقعیت جغرافیایی مشخص شود.
مطالعه انتشار یافته در نشریه علمی Antiquity در سال ۲۰۱۱ در رابطه با کبوترخانه های صفوی پیرامون اصفهان، یکی از منابع پژوهشی مهم برای شناخت این سازه هاست. این مطالعه با بررسی نمونه های معماری و خصوصیت های تاریخی کبوترخانه ها، اطلاعاتی در رابطه با گستردگی این بناها و نقش آنها در ساختار کشاورزی منطقه ارایه کرده است. استفاده از چنین مطالعاتی در کنار برداشت های میدانی جدید می تواند پایه علمی مناسبی برای تدوین پرونده فراهم آورد.
حرف آخر اینکه وی با تأکید بر اهمیت توجه به مشخصه های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی آثار، مستندسازی و تکمیل پرونده های ثبتی را از الزامات حفاظت و معرفی میراث فرهنگی عنوان و بر ضرورت همکاری دستگاه های اجرائی، مدیریت شهری و بخش اقتصادی برای تأمین منابع مورد نیاز صیانت از آثار باستانی اصرار کرد. با وجود این، همین مصالح در مقابل رطوبت و فرسایش آسیب پذیر هستند و نگهداری مستمر برای بقای چنین بناهایی لازم است. همچنین لازم است مشخص باشد که چه نهادی مسئول مدیریت مجموعه است، برنامه حفاظت طولانی مدت آن چیست و چه طور از مداخلات ناسازگار جلوگیری خواهد شد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب