زیر تخت جمشید چه خبر است؟
به گزارش سفرگو، برای شگفت زده شدن از تخت جمشید لازم نیست سراغ پادشاهان و جنگ های هخامنشی برویم. کافی است به خود ساختمان نگاه کنیم؛ به سکویی عظیم که بخشی از کوه و بخشی ساخته دست انسان است، سنگ هایی که بدون ملات کنار یکدیگر قرار گرفته اند، شبکه ای پنهان برای هدایت آب باران و تالارهایی که سقفشان بر ستون هایی نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع قرار می گرفت. حدود ۲۵۰۰ سال گذشته، اما مهندسی تخت جمشید هنوز سؤال برانگیز است: سازندگان آن با فناوری زمان خود چطور چنین مجموعه ای ساختند؟
الهه جعفرزاده: آن چه امروز در دامنه کوه رحمت در استان فارس می بینیم، تنها بقایای چند کاخ باستانی نیست. یونسکو تخت جمشید را یکی از بزرگ ترین محوطه های دیرینه شناسی جهان و نمونه ای برجسته در معماری، شهرسازی، فناوری ساخت وساز و هنر معرفی می کند؛ مجموعه ای که ساخت آن از حدود ۵۱۸ قبل از میلاد شروع شد و در دوره های بعد ادامه پیدا کرد.
اما یکی از عجیب ترین خصوصیت های تخت جمشید قبل از آن که نخستین ستونش بالا برود شکل گرفته بود: زمینی که بناها روی آن قرار گرفتند.
پیش از ساخت کاخ ها، کوه را مهندسی کردند
تخت جمشید روی دشتی صاف ساخته نشده است. سازندگان ابتدا دامنه کوه را به سکویی وسیع تبدیل کردند؛ سکویی که بخشی از آن از بستر طبیعی کوه تشکیل شده و بخش دیگر با سنگ و مصالح پر شده است.
دانشنامه ایرانیکا ابعاد تقریبی این صفه را حدود ۳۰۰ در ۴۵۵ متر ذکر می کند. فرورفتگی های بستر سنگی با خاک، سنگ و قطعات بزرگ سنگ پر شد و برای ایجاد بخشهایی از دیواره صفه (سکوی عظیم سنگی و همواری که مجموعه کاخ ها و تالارها روی آن ساخته شده اند)، تخته سنگ های عظیم تراش خوردند و کنار یکدیگر قرار گرفتند. نکته جالب اینست که در قسمتهایی از این سازه، سنگ ها بدون ملات به هم متصل شده اند و برای تثبیت آنها از بست های فلزی استفاده شده است.
در واقع قبل از آن که کاخ ها ساخته شوند، مهندسان باستان باید مساله ای بسیار بنیادی تر را حل می کردند: چطور سطحی بزرگ، پایدار و مناسب برای تحمل مجموعه ای عظیم در دامنه کوه ایجاد کنند؟
تصویرسازی به کمک هوش مصنوعی انجام شده است. شهری که زیر پایش یک شبکه پنهان داشت
شاید جذاب ترین بخش مهندسی تخت جمشید، شبکه هدایت آب زیر مجموعه باشد که توریست به طور معمول آنرا نمی بیند.
بارندگی روی چنین صفه بزرگی می توانست مشکل جدی بوجود آورد. جمع شدن آب در کنار ساختمان ها، نفوذ آن به زیر سازه ها و جاری شدن آب از دامنه کوه، در بلند مدت می توانست به بناها صدمه بزند. سازندگان برای این مشکل شبکه ای از کانال ها و آبراه ها ایجاد کردند که بخشهایی از آن مستقیماً در سنگ بستر تراشیده شده بود.
ایرانیکا از کانال هایی در دامنه کوه یاد می کند که آب باران را به خندقی در پشت دیوار شرقی و سپس به دشت هدایت می کردند. همینطور چاهی حدود ۲۶ متر عمق در دل سنگ به وجود آمده بود که با سامانه دفع آب ارتباط داشت. حتی درون برخی دیوارهای ضخیم، مجراهای عمودی تعبیه شده بود تا آب سقف ها را به کانال های زیرزمینی برساند.
کاوش های دیرینه شناسی هم تونل ها و کانال هایی را در زیر صفه آشکار کرده اند. گزارشهای مؤسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو از تونلی تراشیده شده در سنگ با ارتفاعی تا حدود دو متر خبر می دهند؛ بخشی از شبکه پیچیده ای که در زیر مجموعه امتداد داشته است. به بیان ساده، بخشی از فناوری تخت جمشید زیر تخت جمشید پنهان شده بود.
تصویرسازی به کمک هوش مصنوعی انجام شده است. ستون های ۲۰ متری با آن ظاهر باریک
بعد از زمین و آب، نوبت به مساله دیگری می رسید: چطور سقف تالارهای بسیار بزرگ را نگه دارند؟
آپادانا و دیگر تالارهای تخت جمشید فضاهایی وسیع داشتند و سازندگان برای پوشاندن آنها از ستون هایی بلند استفاده کردند. یونسکو به یکی از ظریف ترین ابتکارهای معماری مجموعه اشاره می کند: معماران با سبک تر کردن سقف و استفاده از تیرهای چوبی توانستند تعداد ستون ها را کاهش دهند و با این وجود ستون هایی با ظاهر بسیار کشیده بسازند.
براساس اطلاعات یونسکو، برخی ستون ها حدود ۲۰ متر ارتفاع داشتند، در صورتیکه قطر آنها حدود ۱.۶ متر بود؛ نسبتی که برای چنین سازه عظیمی چشم گیر است. سرستون های مشهور دوگاو هم صرفا تزیین نبودند؛ محل قرار گرفتن تیرهای سقف با ساختار سرستون ارتباط داشت. (یونسکو)
بنابراین چیزی که امروز ممکنست فقط به عنوان زیبایی معماری دیده شود، بخشی از چاره مهندسی ساختمان بوده است.
تصویرسازی به کمک هوش مصنوعی انجام شده است. سنگ هایی که فقط روی هم گذاشته نشده بودند
ابعاد بعضی قطعات سنگی تخت جمشید سؤال دیگری ایجاد می کند: بدون جرثقیل های امروزی چطور سنگ های بزرگ استخراج، حمل، بالا برده و با چنین دقتی نصب می شدند؟
تمام جزئیات روشهای اجرایی آن دوران برای ما روشن نیست، اما آثار باقیمانده نشان داده است سنگ ها بعد از استخراج با دقت تراشیده و در جای خود تنظیم می شدند. در بخشهایی هم بست های فلزی قطعات سنگ را به یکدیگر متصل می کردند.
نکته مهم اینست که ساخت تخت جمشید فقط به مفهوم داشتن نیروی انسانی فراوان نبود. پروژه ای در این ابعاد نیازمند اندازه گیری، برنامه ریزی، تقسیم کار، تأمین مصالح و هماهنگی میان سنگ تراشان، نجاران، فلزکاران و دیگر استادکاران بوده است. حتی ترتیب ساخت اهمیت داشت؛ شبکه های زیرزمینی طبیعتاً باید قبل از تکمیل ساختمان هایی که روی آنها قرار می گرفتند طراحی و اجرا می شدند.
تصویرسازی به کمک هوش مصنوعی انجام شده است. راز ۲۵۰۰ سال ماندگاری چیست؟
البته تخت جمشید بشکل اولیه خود باقی نمانده است. سقف های چوبی از میان رفته اند، خیلی از ساختمان ها و ستون ها تخریب شده اند و مجموعه طی قرن ها در معرض فرسایش و عوامل طبیعی قرار داشته است. بدین سبب نباید ماندگاری آنرا به مفهوم مقاومت کامل بنا در مقابل زمان دانست.
آنچه اعجاب آور است، کیفیت آن چیزی است که باقی مانده؛ از صفه عظیم و دیوارهای سنگی تا ستون ها، پلکان ها، نقش برجسته ها و بخشهایی از سامانه دفع آب.
همین خصوصیت ها سبب شد تخت جمشید در سال ۱۹۷۹ میلادی در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت گردد. یونسکو حتی در توصیف ارزش جهانی آن، مشخصاً از «فناوری ساخت» در کنار معماری، شهرسازی و هنر نام می برد.
شاید به همین دلیل، پس از حدود ۲۵ قرن هنوز می توان تخت جمشید را نه فقط مثل یک اثر تاریخی، بلکه مانند یک پروژه مهندسی تماشا کرد؛ پروژه ای که سازندگانش ابتدا کوه را به سکویی عظیم تبدیل کردند، برای آب راهی در دل سنگ ساختند و سپس تالارهایی برپا کردند که ستون هایشان هنوز بر فراز دشت مرودشت ایستاده اند.
تصویرسازی به کمک هوش مصنوعی انجام شده است.
منبع: سفرگو
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب